موزه چه زمانی تأسیس شد؟

موزه، نهادی که حافظه بشری را در خود جای داده و پل ارتباطی میان گذشته و آینده است، به مفهوم امروزی خود در قرن هجدهم با افتتاح موزه لوور (۱۷۹۲ میلادی) در فرانسه متولد شد. اما ریشه های این مفهوم به قرن سوم قبل از میلاد و موزه اسکندریه بازمی گردد که بیشتر یک مرکز پژوهشی بود. در ایران، نخستین گام ها به سوی تأسیس موزه مدرن، در دوران ناصرالدین شاه قاجار و در سال ۱۲۵۵ شمسی برداشته شد.

موزه ها، این گنجینه های دانش و هنر، همواره نقشی حیاتی در حفظ و انتقال میراث فرهنگی بشریت ایفا کرده اند. سیر تکاملی آن ها از مجموعه های خصوصی و مراکز پژوهشی تا نهادهای عمومی و پویا، نشان دهنده تغییر نگرش انسان به دانش، هنر و تاریخ است. درک زمان و چگونگی تأسیس موزه ها، نه تنها به شناخت عمیق تر این نهادها کمک می کند، بلکه بینش ما را نسبت به تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در طول تاریخ افزایش می دهد.

ریشه شناسی کلمه موزه: از الهه های هنر تا گنجینه های دانش

برای درک دقیق تر مفهوم موزه، لازم است ابتدا به ریشه واژه آن بپردازیم. کلمه موزه از واژه یونانی Mouseion گرفته شده است. این نام به تپه ای در آتن اشاره دارد که در آن عبادتگاهی برای نه الهه هنر و علوم، موسوم به موزها (Muses)، ساخته شده بود. در واقع، موسئون در یونان باستان، مکانی برای مطالعه، تفکر و الهام گرفتن از این الهه ها به شمار می رفت، نه صرفاً محلی برای نمایش آثار هنری.

با گذشت زمان و ورود این واژه به زبان های دیگر، معنا و تلفظ آن نیز دستخوش تغییر شد. Musee تلفظ فرانسوی و Museum تلفظ انگلیسی این کلمه است. حدوداً از سال ۱۲۹۰ هجری قمری، با نفوذ فرهنگ اروپایی در ایران، کلمه موزه با تلفظ فرانسوی آن در زبان فارسی رایج شد. این ریشه شناسی نشان می دهد که مفهوم اولیه موزه، بیش از آنکه بر گردآوری و نمایش اشیاء تمرکز داشته باشد، بر پرورش علم، هنر و اندیشه استوار بوده است.

موزه در جهان: از خاستگاه باستانی تا نهادهای مدرن

تاریخچه موزه ها در جهان، روایتی پیچیده از تغییر و تحول است که از جرقه های اولیه در تمدن های باستانی آغاز شده و به نهادهای پویای امروزی رسیده است.

نخستین جرقه ها و مجموعه های باستانی

اولین گام ها به سوی مفهوم موزه، در تمدن های باستانی برداشته شد، اما با ماهیت آنچه امروز به عنوان موزه می شناسیم، تفاوت های اساسی داشت.

موزه اسکندریه: مرکز پژوهش و دانش

موزه اسکندریه که در اواخر قرن سوم قبل از میلاد (حدود ۲۸۴ تا ۲۴۶ قبل از میلاد) توسط بطلمیوس اول در شهر اسکندریه مصر تأسیس شد، به عنوان اولین موزه جهان شناخته می شود. با این حال، ماهیت آن بیشتر شبیه به یک مرکز پژوهشی، کتابخانه و آکادمی بود تا یک نمایشگاه عمومی. این موسسه با هدف گردآوری دانش جهان، دانشمندان و پژوهشگران را از سراسر نقاط دعوت می کرد و شامل بخش هایی برای مطالعه فلسفه، نجوم، پزشکی و هنر بود. در کنار کتابخانه عظیم خود که هزاران طومار را در خود جای داده بود، مجموعه هایی از ابزارهای علمی، مدل ها و اشیاء طبیعی نیز در آن نگهداری می شد که به مثابه گنجینه هایی برای تحقیق و تدریس مورد استفاده قرار می گرفتند. این تفاوت ماهیتی با موزه های امروزی، نشان می دهد که مفهوم اولیه موزه، با تأکید بر دانش اندوزی و پژوهش شکل گرفته بود.

مجموعه های خصوصی در تمدن های باستان

پیش از موزه اسکندریه و هم زمان با آن، تمدن هایی چون یونان و روم باستان نیز دارای مجموعه های خصوصی بودند. اشراف، فرمانروایان و افراد ثروتمند به گردآوری آثار هنری، اشیاء کمیاب و عتیقه جات علاقه فراوانی داشتند. این مجموعه ها که در خانه ها یا کاخ های شخصی نگهداری می شدند، عموماً جنبه نمایش عمومی نداشتند و تنها برای صاحبان و میهمانان خاص آن ها قابل دسترسی بودند. در واقع، این ها را می توان پیش درآمدی برای کابینت های کنجکاوی دوران رنسانس دانست.

قرون وسطی و دوران رنسانس

با فرارسیدن قرون وسطی، نگرش به مجموعه داری دگرگون شد. در این دوران، کلیساها و صومعه ها به مراکز اصلی گردآوری اشیاء تبدیل شدند. این مجموعه ها بیشتر شامل اشیاء مذهبی، آثار متبرک و یادگارهای قدیسین بودند و هدف از گردآوری آن ها، جنبه های معنوی و تبلیغ دینی بود. همچنین، پادشاهان و اشراف نیز همچنان به گردآوری گنجینه ها و آثار ارزشمند ادامه می دادند که عمدتاً جنبه شخصی و نشان دهنده قدرت و ثروت آن ها بود.

با آغاز دوران رنسانس (قرن ۱۴ تا ۱۷ میلادی)، علاقه به هنر، علوم و فرهنگ باستان احیا شد. این دوره شاهد ظهور کابینت های کنجکاوی (Cabinet of Curiosities یا Wunderkammer) بود. این کابینت ها، اتاق ها یا فضاهایی بودند که در آن ها مجموعه هایی متنوع از اشیاء طبیعی (مانند سنگ ها، گیاهان خشک شده، حیوانات تاکسیدرمی شده)، مصنوعی (ابزارها، سکه ها، آثار هنری) و حتی اشیاء عجیب و غریب از سراسر جهان گردآوری می شدند. این مجموعه ها، هرچند خصوصی بودند، اما نقش مهمی در گسترش دانش، تحریک کنجکاوی و پایه گذاری اصول طبقه بندی اشیاء ایفا کردند و گامی مهم در مسیر تأسیس موزه های مدرن به شمار می روند.

انقلاب در موزه داری: تولد موزه های عمومی (قرن ۱۸ و ۱۹ میلادی)

تغییر و تحولات اجتماعی و سیاسی در قرون ۱۸ و ۱۹ میلادی، به ویژه انقلاب فرانسه (۱۷۸۹)، نقش محوری در عمومی شدن موزه ها ایفا کرد. با از میان رفتن سلطنت ها و انتقال قدرت به مردم، مجموعه های سلطنتی و کلیسایی نیز از انحصار خارج شده و به مالکیت ملت درآمدند. این اتفاق، زمینه را برای تبدیل شدن مجموعه های خصوصی به فضاهای عمومی برای آموزش و الهام بخشی فراهم آورد.

موزه لوور: اولین موزه عمومی و ملی جهان

یکی از مهم ترین نقاط عطف در تاریخ موزه داری، تأسیس موزه لوور در پاریس است. این موزه در تاریخ ۳۰ اوت ۱۷۹۲ میلادی، بر اساس تصویب نامه مجلس ملی فرانسه، به عنوان اولین موزه عمومی و ملی جهان افتتاح شد. لوور که پیش از آن کاخ سلطنتی پادشاهان فرانسه بود، با هدف نمایش آثار هنری و تاریخی به عموم مردم، درهای خود را گشود. این اقدام، سنگ بنای موزه های قرن نوزدهم را نهاد و الگویی برای بسیاری از کشورهای اروپایی شد تا آن ها نیز گنجینه های ملی خود را به نمایش عمومی بگذارند. این تغییر دیدگاه، موزه را از یک فضای نخبه گرا به یک نهاد مردمی و آموزشی تبدیل کرد.

پس از لوور، گسترش موزه ها در پایتخت های اروپایی با حمایت سلاطین و دولت ها ادامه یافت. موزه هایی نظیر موزه بریتانیا در لندن (۱۷۵۳)، موزه ارمیتاژ در سن پترزبورگ (۱۷۶۴) و موزه متروپولیتن در نیویورک (۱۸۷۰) نیز در این دوره یا اندکی پس از آن تأسیس شدند که هر یک نقش مهمی در حفظ و نمایش میراث فرهنگی جهان ایفا کردند.

موزه در قرون ۲۰ و ۲۱: تحول و تنوع

قرون ۲۰ و ۲۱ شاهد تحول چشمگیر و تنوع بی سابقه ای در عرصه موزه داری بوده است. پیشرفت های تکنولوژیک در زمینه هایی چون نمایش، حفاظت و مرمت آثار، تجربه بازدید از موزه را دگرگون کرده است. موزه ها از فضاهای ایستا به مراکز پویایی تبدیل شده اند که از فناوری های نوین مانند واقعیت مجازی، تعامل دیجیتال و سیستم های چندرسانه ای برای جذب مخاطب و ارائه اطلاعات بهره می برند.

شورای بین المللی موزه ها (ICOM) نقش محوری در شکل گیری و استانداردسازی موزه داری نوین ایفا کرده است. این شورا، با برگزاری اجلاس های بین المللی، تعریف موزه و وظایف آن را بازتعریف کرده و رهنمودهایی برای فعالیت های موزه ای ارائه داده است.

شورای بین المللی موزه ها (ICOM)، که زیر نظر یونسکو فعالیت می کند، نقش محوری در تعریف و گسترش موزه داری مدرن ایفا کرده است. این شورا در اجلاس هایی نظیر میلان (۱۹۶۱) و مکزیکو (۱۹۶۸)، خطوط اصلی نظام نامه های بین المللی مربوط به موزه شناسی را تبیین نمود. جدیدترین تعریف موزه نیز در اجلاسیه پراگ ۲۰۲۲ ارائه شد که بر نقش موزه ها در خدمت به جامعه، پرورش تنوع و پایداری، آموزش، لذت و تفکر تأکید دارد.

همچنین، در این دوران شاهد ظهور انواع جدیدی از موزه ها هستیم که فراتر از مجموعه های هنری و تاریخی سنتی عمل می کنند. موزه های علمی، موزه های کودکان، موزه های تخصصی و حتی موزه های مجازی، نشان دهنده گستردگی و انطباق پذیری این نهادهای فرهنگی با نیازهای جامعه مدرن هستند. نقش موزه ها دیگر تنها به حفظ و نمایش محدود نمی شود، بلکه شامل آموزش، سرگرمی، پژوهش، گفت وگوی فرهنگی و ترویج پایداری نیز می گردد.

سیر تحول موزه در ایران: از گنجینه های سلطنتی تا موزه مادر

تاریخچه موزه داری در ایران نیز مسیری طولانی و پرفراز و نشیب را طی کرده است که ریشه های آن به دوران باستان بازمی گردد و در دوران قاجار به مفهوم مدرن خود نزدیک می شود.

ریشه های جمع آوری آثار در ایران باستان

اگرچه مفهوم موزه به شکل امروزی در ایران باستان وجود نداشت، اما میل به جمع آوری و نگهداری اشیاء ارزشمند همواره در فرهنگ ایرانی حضور داشته است. پادشاهان و حکام، به ویژه در دوره های هخامنشی و ساسانی، گنجینه هایی از آثار هنری، اشیاء گرانبها و غنائم جنگی را در خزانه ها و کاخ های خود گردآوری می کردند. این مجموعه ها عمدتاً خصوصی و حکومتی بودند و جنبه نمایش عمومی نداشتند، بلکه نشانه ای از قدرت و عظمت امپراتوری به شمار می رفتند. کشف الواح گلی و اشیاء نفیس در تخت جمشید، شوش و دیگر محوطه های باستانی، گواهی بر وجود چنین گنجینه هایی است.

آغاز موزه داری نوین در ایران (دوران قاجار)

آغاز موزه داری نوین در ایران، تحت تأثیر سفرهای ناصرالدین شاه قاجار به اروپا و آشنایی او با موزه های غربی شکل گرفت. شاه قاجار پس از بازگشت از سفر فرنگ در سال ۱۲۵۵ شمسی (حدود ۱۸۷۶ میلادی)، دستور به ایجاد اتاق موزه در کاخ گلستان داد. این اتاق موزه، که در ابتدا مجموعه ای شخصی از هدایای خارجی، جواهرات سلطنتی و برخی آثار باستانی بود، را می توان اولین شکل موزه مدرن در ایران دانست.

با گذشت زمان و افزایش تعداد آثار، ناصرالدین شاه دستور به توسعه این مجموعه داد و آن را به تالار موزه یا تالار سلام تبدیل کرد. این تالار با شکوه فراوان ساخته شد و شاه حتی میهمانان خارجی را در آن می پذیرفت. این مجموعه شامل آثار هنری ایران و اروپا، پیشکش های پادشاهان دیگر، اسلحه، تابلوها و جواهرات بود که در قفسه های شیشه ای به نمایش گذاشته می شد. اگرچه این موزه هنوز جنبه عمومی به معنای امروزی نداشت و بازدید از آن محدود بود، اما گامی مهم در جهت نهادینه کردن فرهنگ موزه داری در ایران محسوب می شد.

شکل گیری موزه های ملی

با گذشت زمان و گسترش کاوش های باستان شناسی، نیاز به ایجاد یک موزه ملی با دسترسی عمومی بیش از پیش احساس شد. در این راستا، پیشنهادهایی برای تأسیس موزه ملی ارائه گردید.

موزه ملی (موزه معارف)

در سال ۱۲۹۵ شمسی (۱۹۱۶ میلادی)، با همت مرتضی قلی خان ممتازالملک، یکی از اتاق های بزرگ دارالفنون به عنوان اولین موزه ملی ایران با نام موزه معارف افتتاح شد. این موزه در ابتدا ۲۷۰ شیء تاریخی و قدیمی را در خود جای داده بود. در سال ۱۳۰۴ شمسی، به دلیل نیاز به فضای بیشتر و مناسب تر، آثار این موزه به تالار آینه عمارت مسعودیه منتقل شدند. این انتقال، نشان دهنده اهمیت روزافزون این مجموعه ها و تلاش برای فراهم آوردن شرایط بهتر برای نگهداری و نمایش آن ها بود.

موزه ایران باستان (موزه مادر)

با توسعه عملیات کاوش در تخت جمشید و پاسارگاد و کشف حجم عظیمی از آثار باستانی نفیس، نیاز به یک مکان دائمی و تخصصی برای نگهداری این میراث ملی احساس شد. در سال ۱۳۰۸ شمسی، تصمیم به ایجاد موزه ایران باستان گرفته شد و طراحی بنای آن به آندره گدار، معمار فرانسوی، سپرده شد. گدار در طراحی این بنا از معماری دوران ساسانیان و طاق کسری الهام گرفت. ساخت این موزه به دو معمار ایرانی واگذار شد و سرانجام در سال ۱۳۱۶ شمسی (۱۹۳۷ میلادی)، موزه ایران باستان به عنوان کهن ترین و غنی ترین موزه ایران در حوزه باستان شناسی، افتتاح گردید.

موزه ملی ایران که شامل موزه ایران باستان و بعدها موزه دوران اسلامی شد، با هزاران اثر تاریخی، مهم ترین موزه تاریخ ایران است. کهن ترین اثر موجود در این موزه مربوط به یک میلیون سال پیش (دوران پارینه سنگی) است و جدیدترین آن ها به حدود ۱۵۰۰ سال پیش (دوران ساسانیان) بازمی گردد. این موزه از نظر فرهنگ و هنر ایرانی، غنی ترین موزه جهان محسوب می شود و میان موزه های تهران و ایران، به عنوان موزه مادر شناخته می شود.

گسترش موزه ها در ایران

پس از تأسیس موزه ایران باستان، شاهد گسترش چشمگیر موزه ها در سراسر ایران بودیم. در سال های پس از آن، موزه های متعددی با اهداف و موضوعات گوناگون بنیان نهاده شدند که هر یک به نوعی به حفظ و نمایش گوشه ای از فرهنگ و تاریخ غنی ایران کمک کردند. برخی از این موزه های مهم عبارت اند از:

• موزه هنرهای ملی (۱۳۰۹ شمسی در باغ نگارستان)
• موزه تخت جمشید (۱۳۱۰ شمسی به منظور نگهداری آثار مکشوفه)
• موزه پارس (۱۳۱۵ شمسی در عمارت کلاه فرنگی شیراز)
• موزه قزوین (۱۳۳۵ شمسی در کلاه فرنگی شاه طهماسب)
• موزه چهلستون اصفهان (۱۳۳۷ شمسی)
• موزه هنرهای تزئینی (۱۳۳۸ شمسی)
• موزه جواهرات سلطنتی (۱۳۳۹ شمسی در طبقه زیرین ساختمان بانک ملی)
• موزه های تبریز و گرگان (۱۳۴۱ شمسی)
• موزه های شوش و ارومیه (۱۳۴۵ و ۱۳۴۶ شمسی)
• موزه رشت (۱۳۴۹ شمسی)
• موزه حمام گنجعلیخان کرمان (۱۳۵۰ شمسی)
• موزه خانه صبا (۱۳۵۲ شمسی)

سال ۱۳۵۵ شمسی اوج احداث بناهای موزه ای در ایران بود و در این سال انگیزه ایجاد بناهایی با عملکرد صرفاً موزه عمومیت یافت که موزه هنرهای معاصر، موزه فرش و فرهنگسرای نیاوران از جمله نتایج آن هستند. این گسترش، نشان دهنده اهمیت رو به رشد موزه ها در برنامه ریزی های فرهنگی کشور بود.

موزه دوران اسلامی

در دهه ۱۳۲۰ شمسی، نیاز به ساختمانی جدید برای نمایش آثار دوران پس از اسلام در مجموعه موزه ملی احساس شد. این تصمیم نهایتاً منجر به تأسیس موزه دوران اسلامی گردید که به خودی خود یکی از باارزش ترین موزه های جهان در حوزه فرهنگ، دانش و هنر ایرانی و اسلامی محسوب می شود. این بخش در کنار موزه ایران باستان، مجموعه کاملی از تاریخ و تمدن ایران را به نمایش می گذارد.

تعریف مدرن و نقش امروزی موزه ها

مفهوم و نقش موزه در طول تاریخ دستخوش تغییرات بنیادین شده است. امروزه، موزه ها فراتر از تنها مکانی برای نمایش آثار قدیمی عمل می کنند و به نهادهایی پویا و چندوجهی تبدیل شده اند.

تعریف موزه بر اساس ICOM

شورای بین المللی موزه ها (ICOM) به عنوان نهاد اصلی موزه داری در جهان، تعاریف مختلفی از موزه ارائه داده است که نشان دهنده تکامل این نهادهاست.

تعریف کلاسیک: در گذشته، موزه را این گونه تعریف می کردند: «موزه مؤسسه ای دائمی است و بدون هدف مادی که درهای آن به روی همگان باز است و در خدمت جامعه و پیشرفت آن فعالیت می کند. هدف موزه ها، پژوهش در آثار و شواهد به جای مانده انسان و محیط زیست او، گردآوری آثار، حفظ و بهره وری معنوی و ایجاد ارتباط بین این آثار، به ویژه به نمایش گذاشتن آن ها به منظور بررسی و بهره معنوی است.»

تعریف جدید (اجلاسیه پراگ ۲۰۲۲): در اجلاسیه دوم شهریور ۱۴۰۱ (۲۴ اوت ۲۰۲۲) در پراگ، تعریف جدیدی از موزه با ۹۲ درصد آرا به تصویب رسید که جامع تر و آینده نگرانه تر است: «موزه نهادی غیرانتفاعی و دائمی در خدمات جامعه است که به تحقیق، گردآوری، حفاظت، تفسیر، و [به] نمایش گذاشتن میراث ملموس و ناملموس می پردازد. نهادی در دسترس و جهان شمول که درهایش به روی همگان باز است و تنوع و پایداری را پرورش می دهد. آن ها از نظر اخلاقی، حرفه ای و با مشارکت جوامع اداره می شوند و با ارائه تجربیات متنوع برای آموزش، لذت، تفکر و به اشتراک گذاری دانش ارتباط برقرار می کنند.» این تعریف، بر نقش اجتماعی، اخلاقی و پایداری محور موزه ها تأکید ویژه ای دارد.

انواع موزه ها

با توجه به تنوع بی شمار میراث فرهنگی و طبیعی، موزه ها نیز در انواع مختلفی دسته بندی می شوند که هر یک بر جنبه خاصی از دانش یا هنر تمرکز دارند:

• موزه های هنری: شامل گالری ها، موزه های هنرهای زیبا، هنرهای کاربردی و صنایع دستی. (مثال: موزه هنرهای معاصر تهران)
• موزه های تاریخی: از جمله باستان شناسی، مردم شناسی، قوم شناسی، تاریخ فرهنگی و نظامی. (مثال: موزه ملی ایران)
• موزه های علمی و فناوری: نمایشگر دستاوردهای علمی و پیشرفت های تکنولوژیک. (مثال: موزه علم و فناوری ایران)
• موزه های تخصصی: مانند موزه های کودکان، تاریخ طبیعی، سکه شناسی، گیاه شناسی، تمبرشناسی.
• کاخ موزه ها: مجموعه هایی که در بناهای تاریخی و کاخ های سلطنتی قرار دارند. (مثال: کاخ موزه گلستان)

نقش و اهمیت موزه ها در دنیای امروز

امروزه، موزه ها فراتر از نمایشگاه های صرف، وظایف و نقش های حیاتی متعددی را در جامعه ایفا می کنند:

1. حفظ هویت فرهنگی و ملی: موزه ها گنجینه هایی هستند که هویت، تاریخ و ریشه های یک ملت را حفظ و به نسل های آینده منتقل می کنند.
2. مرکز آموزش، پژوهش و کشف: آن ها فضایی برای یادگیری، تحقیق و گسترش دانش فراهم می آورند و به عنوان منابعی ارزشمند برای پژوهشگران عمل می کنند.
3. توسعه گردشگری فرهنگی و اقتصاد محلی: موزه ها جاذبه های مهم گردشگری هستند که به رونق اقتصاد محلی و معرفی فرهنگ یک منطقه کمک می کنند.
4. فضایی برای گفت وگو و تبادل فرهنگی: با نمایش آثار از فرهنگ های مختلف، موزه ها زمینه ای برای درک متقابل و گفت وگوی بین المللی فراهم می سازند.
5. ترویج تفکر انتقادی و پایداری: موزه های مدرن با چالش های جامعه ارتباط برقرار کرده و با ارائه نمایشگاه های موضوعی، مخاطب را به تفکر درباره آینده و پایداری دعوت می کنند.

موزه ها با ارائه تجربیات متنوع، نه تنها به آموزش و لذت می پردازند، بلکه بستر مناسبی برای تفکر و به اشتراک گذاری دانش فراهم می آورند.

برجسته ترین موزه ها در جهان و ایران

در میان هزاران موزه موجود در سراسر جهان، برخی به دلیل اهمیت تاریخی، غنای آثار، یا معماری منحصربه فردشان، شهرت جهانی یافته اند. در ایران نیز موزه های بسیاری وجود دارد که هر یک به نوبه خود، گنجینه ای از هویت و فرهنگ ملی را در خود جای داده اند.

موزه های معروف جهان

این موزه ها نه تنها مقصدی برای دوستداران هنر و تاریخ هستند، بلکه به نمادهایی از فرهنگ بشری تبدیل شده اند:

• موزه لوور (پاریس، فرانسه): کهن ترین و پربازدیدترین موزه جهان، با آثاری چون مونالیزا و ونوس میلو.
• موزه ارمیتاژ (سن پترزبورگ، روسیه): یکی از بزرگترین و قدیمی ترین موزه های جهان، با مجموعه ای عظیم از هنر و فرهنگ.
• موزه بریتانیا (لندن، انگلستان): با مجموعه ای بی نظیر از آثار باستانی از تمدن های مختلف جهان.
• موزه متروپولیتن هنر (نیویورک، ایالات متحده): یکی از بزرگترین موزه های هنری جهان، با بیش از دو میلیون اثر هنری.

موزه های برجسته ایران

ایران، با پیشینه تاریخی و فرهنگی غنی خود، دارای موزه های متعددی است که هر یک از اهمیت ویژه ای برخوردارند:

• موزه ملی ایران (شامل موزه ایران باستان و موزه دوران اسلامی، تهران): موزه مادر و قلب موزه داری ایران، با آثاری از دوران پارینه سنگی تا دوره اسلامی.
• موزه آذربایجان (تبریز): دومین موزه باستان شناسی بزرگ ایران، با آثاری از دوران پیش از اسلام و اسلامی.
• موزه رضا عباسی (تهران): مجموعه ای از آثار هنری پیش از اسلام تا دوره قاجار، به ویژه آثار خوشنویسی و نقاشی.
• موزه آبگینه و سفالینه های ایران (تهران): مجموعه ای از آثار شیشه ای و سفالی از هزاره چهارم قبل از میلاد تا دوره قاجار.
• موزه فرش ایران (تهران): نمایشگر هنر کهن قالی بافی ایران.
• موزه هنرهای معاصر تهران: مجموعه ای بی نظیر از هنر مدرن غربی و هنر معاصر ایران.
• کاخ موزه نیاوران (تهران): مجموعه ای از کاخ ها و بناهای تاریخی از دوران قاجار و پهلوی.

علاوه بر موزه های دولتی، در دهه های اخیر شاهد رشد چشمگیر موزه های خصوصی نیز هستیم که به همت افراد و مجموعه داران علاقه مند تأسیس شده اند. به عنوان مثال، موزه دکتر محمدصادق محفوظی که به اعتقاد برخی کارشناسان، بزرگترین موزه شخصی خاورمیانه است، شامل بیش از ۱۲۰ هزار اثر فرهنگی، هنری و تاریخی، به ویژه کتب خطی و آثار خوشنویسی از دوران اسلامی است. این موزه ها با مشارکت بخش خصوصی، به غنای فرهنگی کشور می افزایند.

نتیجه گیری

پاسخ به سؤال «موزه چه زمانی تأسیس شد؟» نیازمند درک سیر تکاملی این نهاد از مفهومی باستانی تا سازمانی مدرن و پویاست. در اواخر قرن سوم قبل از میلاد، موزه اسکندریه به عنوان یک مرکز پژوهشی و نه یک نمایشگاه عمومی، اولین جرقه های این مفهوم را زد. اما نقطه عطف اصلی، در قرن هجدهم میلادی با تأسیس موزه لوور در سال ۱۷۹۲ بود که موزه را از انحصار درآورده و به یک نهاد عمومی و ملی تبدیل کرد.

در ایران، نخستین گام های موزه داری نوین با تأسیس «اتاق موزه» در کاخ گلستان توسط ناصرالدین شاه در سال ۱۲۵۵ شمسی برداشته شد. سپس، با تأسیس «موزه معارف» در دارالفنون (۱۲۹۵ شمسی) و پس از آن «موزه ایران باستان» (۱۳۱۶ شمسی) به عنوان موزه مادر، این نهادها به رکن اساسی در حفظ میراث ملی تبدیل گشتند. موزه ها، چه در مقیاس جهانی و چه در ایران، از نگهبانان بی بدیل دانش، هنر و فرهنگ به شمار می روند و نقش حیاتی در حفظ هویت، آموزش و الهام بخشی به نسل های حال و آینده دارند. بازدید از این گنجینه ها، نه تنها فرصتی برای آشنایی با گذشته است، بلکه درک ما را از مسیر طولانی تمدن بشری عمیق تر می سازد.

سوالات متداول

تعریف جدید ICOM از موزه چیست؟

شورای بین المللی موزه ها (ICOM) در اجلاسیه پراگ ۲۰۲۲، موزه را «نهادی غیرانتفاعی و دائمی در خدمات جامعه تعریف کرده که به تحقیق، گردآوری، حفاظت، تفسیر و نمایش میراث ملموس و ناملموس می پردازد. این نهاد در دسترس و جهان شمول است، تنوع و پایداری را پرورش می دهد، از نظر اخلاقی و حرفه ای با مشارکت جوامع اداره می شود و با ارائه تجربیات متنوع برای آموزش، لذت، تفکر و به اشتراک گذاری دانش ارتباط برقرار می کند.»

اولین موزه عمومی جهان کدام است و چه زمانی تأسیس شد؟

اولین موزه عمومی جهان، موزه لوور در پاریس فرانسه است که در تاریخ ۳۰ اوت ۱۷۹۲ میلادی، پس از انقلاب فرانسه، به روی عموم مردم گشوده شد. پیش از آن، لوور کاخ سلطنتی بوده و مجموعه های آن خصوصی بودند.

چه کسی اولین موزه مدرن را در ایران تأسیس کرد؟

ناصرالدین شاه قاجار پس از بازگشت از سفر فرنگ در سال ۱۲۵۵ شمسی (حدود ۱۸۷۶ میلادی)، دستور به ایجاد اتاق موزه در کاخ گلستان داد که اولین شکل موزه مدرن در ایران به شمار می رود. این اقدام تحت تأثیر آشنایی او با موزه های اروپایی صورت گرفت.